Archief Gooi en Vechtstreek in hart van Naarden is dé schatkamer van de regio

REGIO Wie langs het Rijksmonument aan de Cattenhagestraat 8 in Naarden-Vesting loopt, wandelt langs eeuwen aan lokale en regionale geschiedenis. Dit karakteristieke pand is sinds 2024 een van de twee hoofdlocaties van Archief Gooi en Vechtstreek.

Achter de historische muren liggen niet alleen kilometers aan papier, maar ook de talloze verhalen van onze voorouders.  Het pand aan de Cattenhagestraat heeft zelf een rijke historie. Eind 17de eeuw was het de woning van de prominente familie Heshuysen; een schilderij van de eerste telg hangt nog altijd in het kantoorgedeelte. Van 1828 tot 1928 deed het gebouw een eeuw lang dienst als het Burgerweeshuis.
In de huidige leeszaal, waar vroeger de 'binnenvaders en -moeders' (de 'ouders' van de wezen) woonden, herinneren grote schilderijen van de toenmalige bestuurders nog aan die tijd. "Er is zelfs nog een smal stuk muur waar wezen hun eigen namen hebben opgeschreven", vertelt Mirjam van Weert, medewerker cultuurhistorie en educatie. Na een grondige restauratie in de jaren 90 van de vorige eeuw werd het pand de vaste plek voor het archief.
Het fysieke hart van het archief bevindt zich in het depot achter en onder in het pand. Achter een dikke veiligheidsdeur ligt zo’n 2.600 meter aan materiaal opgeslagen in 84 verrijdbare kasten. Elke kast en plank heeft een eigen cijfer of letter om alle documenten eenvoudig terug te kunnen vinden. Om de documenten goed te conserveren, is de temperatuur constant 18 graden en wordt de luchtvochtigheid strikt geregeld.
Alles wordt bewaard in zuurvrije omslagen en dozen. "Elk nieuw archief dat binnenkomt, wordt getest op schimmels en papiervisjes om besmetting te voorkomen”, legt Van Weert uit. Hoewel het publiek normaal niet in deze kluis komt, zijn de schatten die er liggen wel voor iedereen toegankelijk.
Het Archief Gooi en Vechtstreek beheert de historie van de gehele regio. In Hilversum (Oude Enghweg 23) liggen de archieven van Hilversum, Blaricum, Laren en Wijdemeren. In Naarden vindt men de stukken van Gooise Meren en Huizen. Naast gemeentelijke stukken zoals aktes uit de burgerlijke stand, bouwtekeningen en notulen van de gemeenteraden, beheert de dienst ook particuliere archieven van onder andere kerken, scholen en sportverenigingen. "Als je in de historie wilt duiken, kun je hier van alles vinden", zegt Van Weert.
Een groot deel van het archief is beschreven en een klein deel is gedigitaliseerd. Op de website van Archief Gooi en Vechtstreek staat per archief uit welke stukken het is opgebouwd. Van Weert: "Mensen kunnen dus thuis al heel goed beginnen met vooronderzoek. Er staat bijvoorbeeld ook een beeldbank op. Voor mensen die op zoek zijn naar voorouders, is het zeker de moeite waard om er een kijkje te nemen." Zo zijn er in de bevolkingsregisters naast adressen, ook beroepen en soms geloofsovertuigingen van voorouders terug te vinden.
Als mensen de echte stukken willen inzien, kunnen ze een bezoek brengen aan de studiezaal. Medewerkers kunnen dan de stukken klaarleggen. "Mensen kunnen ook gewoon binnenlopen, dan kunnen we ze ter plekke assisteren met hun onderzoek. Bijvoorbeeld door ze te wijzen op de juiste bronnen", vertelt Lynn Ruiter, medewerker beheer, dienstverlening en PR. Ze benadrukt de veelzijdigheid van het werk: "Ik kom met alles wat met het verleden te maken heeft in aanraking. Via onze sociale media informeren we het publiek ook over nieuwe aanwinsten en activiteiten."
Van Weert laat een aantal bijzondere stukken uit de collectie zien. "Dit is een boek uit begin 20ste eeuw van het bevolkingsregister van Bussum. Op adres staan de mensen ingeschreven. Als mensen overleden of vertrokken, werden de namen doorgestreept. Het aardige van dit boek is dat er een tekening van een gezicht op een van de pagina's is gemaakt en er niet duidelijk is wie dat is of wie de tekening heeft gemaakt. Het is opmerkelijk omdat het officiële overheidsinformatie is. Ik heb dat niet eerder gezien."
Een ander bijzonder document dat Van Weert laat zien is een fotoboekje met daarin tientallen foto's van mannen met daarbij de namen geschreven. "Naast alle formele stukken, is er ook dit soort materiaal in het archief. Dat triggert. Het geeft een heel aardig tijdsbeeld, al die noeste koppen bij elkaar. Waarom de mannen in deze context bij elkaar zijn gebracht of de herkomst van het album, is nog niet duidelijk. Het boekje komt uit de collectie van de gemeente Huizen." 
Ook toont Van Weert uit het gerechtelijk archief het 18de eeuwse 'Examen-boek van de gevangenen op den Stadhuyse te Naarden' waarin verhoren van gevangenen van 1728 tot 1810 staan. Zowel de vragen als de antwoorden staan uitgeschreven. Van Weert: "Zo kun je per verhoor precies volgen wat er destijds allemaal is gezegd. Rijk Bekker uit Hilversum bijvoorbeeld, heeft in 1771 knollen uit andermans tuin gestolen. In veel gevallen kun je er ook het vonnis bij zoeken, dat in een ander register staat."
In hetzelfde archief bevinden zich ook verhoren over mogelijke sodomie. Ruiter: "Heel interessant om een van die rechtszaken letterlijk te lezen. Er zijn bijvoorbeeld twee mannen die diverse keren werden verhoord over hun eventuele 'sodomitische omgang'. Je kon toen worden berecht voor homoseksualiteit en zelfs de doodstraf krijgen. Gelukkig voor deze mannen zijn zij allebei vrijgesproken."
De stukken worden overigens allemaal zonder handschoenen gepakt. Ruiter: "Als je met handschoenen het papier pakt, is de kans dat je het beschadigt groter dan dat je het gewoon met je vingers pakt. Je moet er wel voor zorgen dat je regelmatig je handen goed wast. De witte handschoenen worden nog wel gebruikt, maar dat is voornamelijk met museale objecten, niet met papier." Van Weert vult aan: "We krijgen vaak de vraag: dragen jullie geen handschoentjes?  Mensen zien dat op tv. Door met schone handen te werken voorkom je beschadigingen zo veel mogelijk.”